- یاسای کار: یاسای کاری فیدراڵی ژمارە 37ی ساڵی 2015 و یاسای دڵنیایی کۆمەڵایەتی ژمارە 18ی ساڵی 2023 لە بەسرە جێبەجێ دەکرێن.
- تۆمارکردنی کۆمپانیا و لقی کۆمپانیای بیانی: یاسای کۆمپانیاکان ژمارە 21ی ساڵی 1997ی هەموارکراو، و پەیڕەوی لقەکانی کۆمپانیا بیانییەکان ژمارە 2ی ساڵی 2017ی هەموارکراو، کە مەرجی دادەنێت کۆمپانیای دایک یەک ساڵ بوونی هەبووبێت.
- خانووبەرە و بەڕێوەبردنی موڵک: هەڵسوکەوتی خانووبەرە تەنها بە تۆمارکردن تەواو دەبێت (یاسای تۆماری خانووبەرە ژمارە 43ی ساڵی 1971، مادەی 3).
ئەمە بۆ کێیە؟
- کۆمپانیاکانی وزە، بەڵێندەران و دابینکەرانی خزمەتگوزاری کە لە بەسرە کار دەکەن.
- کۆمپانیا بیانییەکان کە لقێک یان کۆمپانیایەکی عێراقی دەکەنەوە بۆ جێبەجێکردنی گرێبەست لە بەسرە.
- خاوەنکاران و کرێکاران لە ناکۆکییەکانی کاردا.
1) یاسای کار بۆ ئەو کۆمپانیایانەی لە بەسرە کار دەکەن
- کاتەکانی کار: 8 کاتژمێر لە ڕۆژێکدا یان 48 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو هەڵاوێردنانەی یاساکە (یاسای کار 37/2015، مادەی 67).
- پاداشتی کۆتایی خزمەت: بەپێی یاسای کار ژمارە 37ی ساڵی 2015 شایستەیە.
- دڵنیایی کۆمەڵایەتی: خاوەنکار 12%، یان 25% بۆ خاوەنکارانی کەرتی تایبەت/تێکەڵ کە قازانجەکانیان لە فرۆشتنی نەوت و هایدرۆکاربۆنی عێراقییەوە دێت؛ کرێکار 5%؛ دەوڵەت 8% (یاسای 18/2023، مادەی 14 (دووەم)). ئەمە بۆ کۆمپانیاکانی وزە و بەڵێندەرانی بەسرە گرنگە.
- کرێکارانی بیانی:
- مۆڵەتی کار بۆ یەک ساڵ بەرکارە و نوێ دەکرێتەوە؛ داواکاریی نوێکردنەوە لە ڕێگەی خاوەنکارەوە لە دوایین مانگی پێش بەسەرچوون پێشکەش دەکرێت (ڕێنمایی 1/2026، مادەی 5).
- بۆ هەر کرێکارێکی بیانی کە دێتە عێراق، تەنها یەک جار کرێی کار دەدرێت (یاسای 18/2023، مادەی 106 (یەکەم)).
2) تۆمارکردنی کۆمپانیا و لقی کۆمپانیای بیانی
- کۆمپانیای بەرپرسیارێتیی سنووردار: قەوارەیەکی عێراقییە بەپێی یاسای کۆمپانیاکان 21/1997ی هەموارکراو. دامەزرێنەرانی عێراقی یان بیانی ڕێگەپێدراون مەگەر قەدەغە کرابن (مادەی 12).
- لقی بیانی: هەر کۆمپانیایەکی بیانی کە یەک ساڵ بوونی هەبووبێت دەتوانێت لقێک بکاتەوە (پەیڕەوی لقەکانی کۆمپانیا بیانییەکان 2/2017، هەموارکراو بە پەیڕەوی 4/2023، مادەی 2).
- تۆمارکردن لەلای تۆمارکاری کۆمپانیاکانە (فەرمانگەی تۆمارکردنی کۆمپانیاکان)، وەزارەتی بازرگانی.
3) خانووبەرە و بەڕێوەبردنی موڵک لە بەسرە
- سەرەتا موڵکایەتی: هەڵسوکەوت تەنها بە تۆمارکردن لە فەرمانگەی تۆماری خانووبەرە تەواو دەبێت (یاسای 43/1971، مادەی 3).
- بەکرێدان: دەبێت نووسراو بێت، و کۆپییەک لە ماوەی 30 ڕۆژدا بسپێردرێت (یاسای کرێ 87/1979، مادەی 7 (4)). مادەی 17 هۆکارەکانی چۆڵکردن دیاری دەکات. یاسای مەدەنی بەکرێدان بەوە پێناسە دەکات کە سوودێکی زانراو، بەرامبەر بە بەرامبەرێکی زانراو، بۆ ماوەیەکی زانراو دەبەخشرێت (مادەی 722).
- دەسەڵاتی دادوەری: داواکانی مافی عەینیی خانووبەرە دەچنە دادگای بەرایی شوێنی خانووبەرەکە، بۆیە خانووبەرەی بەسرە دەچێتە دادگایەکی بەسرە (دادگای تەمیزی فیدراڵی، بڕیاری 302/دەستەی مەدەنیی فراوان/2025).
- خانووبەرەی وەبەرهێنان: وەبەرهێنەرانی عێراقی و بیانی دەتوانن زەوی و خانووبەرە تەنها بۆ پرۆژەی نیشتەجێبوون خاوەندارێتی بکەن (یاسای وەبەرهێنان 13/2006ی هەموارکراو، مادەی 10 (دووەم)).
هەروەها بڕوانە: فرۆشتنی خانووبەرە لە عێراق: هەنگاوی باجی خانووبەرە
4) تۆمارکردن لە دڵنیایی کۆمەڵایەتی و باج لە بەسرە
دڵنیایی کۆمەڵایەتی. کۆمپانیاکان لە بەسرە کرێکارەکانیان لەلای فەرمانگەی خانەنشینی و دڵنیایی کۆمەڵایەتیی کرێکاران (وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی) بەپێی یاسای دڵنیایی کۆمەڵایەتی ژمارە 18ی ساڵی 2023 تۆمار دەکەن. پلاتفۆرمی دیجیتاڵیی Damanی فەرمانگەکە (rss.gov.iq) پەنجەرەیەکی ئۆنلاینی پرۆژەکانی بۆ کۆمپانیاکان لە سەرانسەری عێراق هەیە: کۆمپانیا هەژمارێک بۆ پرۆژەکە دروست دەکات و زانیاری و بەڵگەنامەکانی دەنووسێت، پاشان پەنجەرەکە بۆ ڕاپۆرتی ساڵانە، بەشداریی مانگانە، داواکاریی بەراءەتی زیممە و نوێکردنەوەی زانیاری بەکاردەهێنێت. وردەکاری و ڕێژەکان لە پەڕەی دڵنیایی کۆمەڵایەتیی ئێمەدان.
باج. باجی داهاتی کۆمپانیاکان لەلایەن دەستەی گشتیی باج (وەزارەتی دارایی) بەڕێوە دەبرێت، کە لە بارەگای سەرەکییەکەیدا بەشی کۆمپانیاکانی هەیە. پەڕەی پارێزگای بەسرەی دەستەکە لقەکانی بەسرە، زوبەیر و عەشار و نووسینگەی لاوەکیی قورنە دەخاتە ڕوو. کارێکی نوێ بە فۆرمی 9902 تۆمار دەکرێت (بڕوانە پەڕەی باجی ئێمە).
پرسیارە باوەکان
ئایا خاوەنکارێک لە بەسرە دەتوانێت پارێزەرێکی کار و تۆمارکردنی کۆمپانیا بەکاربهێنێت کە بنکەکەی لە بەغدایە؟
بەڵێ. یاسای کاری فیدراڵی ژمارە 37ی ساڵی 2015 و یاسای خانەنشینی و دڵنیایی کۆمەڵایەتیی کرێکاران ژمارە 18ی ساڵی 2023 لە بەسرە جێبەجێ دەکرێن، و تۆمارکردنی کۆمپانیا و لق لەلایەن فەرمانگەی تۆمارکردنی کۆمپانیاکانی وەزارەتی بازرگانییەوە ئەنجام دەدرێت. کۆمپانیاکە تیمێکی 15 پارێزەری هەیە. بڕوانە یاسای کاری عێراقی.
کام یاسای کار لە بەسرە جێبەجێ دەکرێت؟ یاسای کاری فیدراڵی ژمارە 37ی ساڵی 2015. کۆمپانیای دایک دەبێت چەند ساڵ بێت بۆ کردنەوەی لق؟ یەک ساڵ (پەیڕەوی 2/2017ی هەموارکراو، مادەی 2). داوای خانووبەرەی بەسرە لە کوێ پێشکەش دەکرێت؟ لە دادگای بەرایی شوێنی خانووبەرەکە (تەمیز 302/2025).
کام نووسینگەکان دڵنیایی کۆمەڵایەتی و باجی کۆمپانیایەک لە بەسرە بەڕێوە دەبەن؟
دڵنیایی کۆمەڵایەتی: فەرمانگەی خانەنشینی و دڵنیایی کۆمەڵایەتیی کرێکاران، لە ڕێگەی پلاتفۆرمی Daman (rss.gov.iq). باج: دەستەی گشتیی باج، کە لە بارەگای سەرەکییەکەیدا بەشی کۆمپانیاکانی هەیە و لە بەسرەش لقەکانی بەسرە، زوبەیر و عەشار و نووسینگەی لاوەکیی قورنە. دەبێت نووسینگەی پەیوەندیدار لە دەقی فەرمییەوە پشتڕاست بکرێتەوە.
پەیوەندیدار: تۆمارکردن و بەراءەتی باج
دەربارەی نووسەر
عوسمان ئەلجبووری: پارێزەری عێراقی، شارەزا لە یاسای کاری عێراقی، ئەندامی سەندیکای پارێزەرانی عێراق، و دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری ڕاسپێردراوی کۆمپانیای خزمەتگوزارییە یاساییەکانی ئەلتەسویە. کۆمپانیاکە تیمێکی 15 پارێزەری هەیە کە لە نووسینگەکەی لە بەغدا کار دەکەن. پەڕەی نووسەر دوایین پشکنینی سەرچاوەکان: 16ی تشرینی یەکەمی 2026.
زانیاریی گشتییە، نەک ڕاوێژی یاسایی.