ئەم لاپەڕەیە ڕەشنووسە بۆ پێداچوونەوەی پارێزەر، و لە نەخشەی ماڵپەڕدا نییە.
دوایین پێداچوونەوە: تشرینی یەکەمی 2026. پێداچوونەوەی یاسایی: عوسمان ئەلجوبووری، پارێزەری عێراقی و شارەزا لە یاسای کاری عێراق.
یاسای کار بواری پسپۆڕیی کۆمپانیای خزمەتگوزارییە یاساییەکانی تەسویەیە. یاسای ژمارە 37ی ساڵی 2015 پەیوەندیی نێوان کرێکار و خاوەنکار لە عێراق ڕێک دەخات، لەوانە کارکردنی بیانییەکان (مادەی 2). ناکەوێتە سەر فەرمانبەرانی گشتی کە بە یاسای فەرمانبەریی مەدەنی یان دەقێکی تایبەت دادەمەزرێن، و نە ئەندامانی هێزە چەکدارەکان و پۆلیس و ئاسایشی ناوخۆ (مادەی 3). مافەکانی کەمترین مافی کرێکارن. هەر دەقێکی باشتر بۆ کرێکار جێبەجێ دەبێت، و هەر بڕگەیەک کە کرێکار مافێکی ئەم یاسایە بەخشی بێت پووچەڵە (مادەی 14).
هەرێمی کوردستان: یاسای کاری ژمارە 71ی ساڵی 1987 جێبەجێ دەبێت. یاسای فیدراڵی ژمارە 37ی ساڵی 2015 لەوێ وەرنەگیراوە.
گرێبەستی کار
گرێبەست دەتوانێت زارەکی یان نووسراو بێت. ئەگەر نووسراو بێت، خاوەنکار سێ نوسخەی واژووکراو ئامادە دەکات (مادەی 37/یەکەم). تاقیکردنەوە لە 3 مانگ زیاتر نییە و تەنها یەک جار لەگەڵ هەمان خاوەنکار (مادەی 37/دووەم و سێیەم)، و ئاگاداری لە تاقیکردنەوەدا 7 ڕۆژە. گرێبەستی ماوەدیاریکراو بۆ کارێکی دیاریکراوە و لە یەک ساڵ زیاتر نییە؛ ئەگەر زیاتر لە جارێک نوێ بکرێتەوە دەبێتە بێ ماوە (مادەی 38). کاری بەشەکات لەنێوان 12 و 24 کاتژمێر لە هەفتەیەکدایە (مادەی 39). لە پیمانکاریی لاوەکیدا خاوەنکاری سەرەکی و لاوەکی بە هاوبەشی بەرپرسیارن لە یەکسانی (مادەی 12). لە گواستنەوەی کاردا خاوەنکاری نوێ پابەندە و خاوەنکاری پێشوو بە هاوبەشی بەرپرسیار دەمێنێت (مادەی 50).
مووچە
مووچە بە دیناری عێراقی دەدرێت مەگەر گرێبەست پێچەوانەی بڵێت. دواکەوتن لە 5 ڕۆژ زیاتر نییە، و ژن و پیاو بۆ کارێک کە بەهایەکی یەکسانی هەیە مووچەی یەکسان وەردەگرن (مادەی 53). مووچە لە کەمترین مووچە کەمتر نییە (مادەی 62 و 63)، و بارگرانیی سەلماندن لەسەر خاوەنکارە (مادەی 65). دەستبەرداربوون لە مووچە پووچەڵە (مادەی 56). کۆی لێبڕین لە 20% زیاتر نییە ئەگەر مووچە لە سێ ئەوەندەی کەمترین مووچە کەمتر بێت، و 30% ئەگەر زیاتر بێت؛ ئەم سنوورە نەفەقە ناگرێتەوە (مادەی 57). خاوەنکار پێویستە بەیاننامەی مووچە بدات (مادەی 59) و تۆماری مووچە و کاری زیادە بهێڵێتەوە (مادەی 61).
کاتژمێر، پشوو و کاری زیادە
کاتژمێری کار لە 8 کاتژمێر لە ڕۆژێکدا یان 48 کاتژمێر لە هەفتەیەکدا زیاتر نییە، لەگەڵ ئیستسناکانی دیاریکراو لەوانە سەرپەرشتی و پاسەوانی (مادەی 67). پشوویەک لە نیو کاتژمێر کەمتر و لە کاتژمێرێک زیاتر نییە، و کارکردنی بەردەوام لە 5 کاتژمێر زیاتر نییە (مادەی 68). کاری شەو لە 7 کاتژمێر، و کاری تێکەڵ لە 7.5 کاتژمێر زیاتر نییە (مادەی 69). پشووی هەفتانە لایەنی کەم 24 کاتژمێری لەسەر یەکە (مادەی 70). کاری زیادە بۆ کاری ڕۆژ مووچەی ئاساییە لەگەڵ زیادەی 50%، و بۆ کاری شەو یان مەترسیدار یان قورس یان زیانبەخش لایەنی کەم دوو ئەوەندەی مووچەیە (مادەی 71). سنوور: 40 کاتژمێر لە هەر 90 ڕۆژێکدا و 120 کاتژمێر لە ساڵێکدا. ئەم 50%ـە زیادەی مووچەی کاری ڕۆژە، نەک سنوورێک بۆ کرێکاری بیانی.
مۆڵەت
مۆڵەتی ساڵانە دوای ساڵێک لایەنی کەم 21 ڕۆژە، و 30 ڕۆژ بۆ کاری مەترسیدار یان قورس یان زیانبەخش (مادەی 75). دەستبەرداربوون لە کەمترین مۆڵەت پووچەڵە (مادەی 79). مۆڵەتی نەخۆشی 30 ڕۆژە بە مووچەی تەواو بۆ هەر ساڵێک و تا 180 ڕۆژ کۆ دەبێتەوە (مادەی 80). مۆڵەتی تایبەت لە مادەی 82دایە. مۆڵەتی دووگیانی و لەدایکبوون لایەنی کەم 14 هەفتەیە بە مووچەی تەواو (مادەی 87).
کۆتایی گرێبەست
هۆکارەکانی کۆتایی گرێبەست لە مادەی 43/یەکەمدان، لەوانە دەستلەکارکێشانەوە بە ئاگاداریی 30 ڕۆژ. هۆکارەکانی خاوەنکار لە مادەی 43/دووەمدان، لەگەڵ ئاگاداریی نووسراوی لایەنی کەم 30 ڕۆژ یان مووچە لە جیاتی ئاگاداری (مادەی 44). هۆکارە قەدەغەکراوەکان، لەوانە ئەندامێتیی سەندیکا و سکاڵا و مۆڵەتی یاسایی و جیاکاری، کۆتاییەکە پووچەڵ دەکەن (مادەی 48). کرێکار دەتوانێت بەبێ ئاگاداری کار بەجێ بهێڵێت ئەگەر خاوەنکار پابەندییەکانی بشکێنێت (مادەی 49). لەکارلادان وەک سزا تەنها لە حاڵەتەکانی مادەی 141دایە، لەوانە ئامادەنەبوون بەبێ عوزر بۆ 10 ڕۆژی لەسەر یەک یان 30 ڕۆژی پچڕاو لە ساڵی کارکردندا.
قەرەبوو و مافەکانی کۆتایی
پاداشتی کۆتایی خزمەت بریتییە لە مووچەی دوو هەفتە بۆ هەر ساڵێکی خزمەت. لە هەموو حاڵەتێکدا دەدرێت کە خزمەت کۆتایی دێت، لەوانە دەستلەکارکێشانەوە (مادەی 45). هیچ ئیستسنایەک لە مادەی 45 نییە. ئەگەر کۆتاییەکە بێ بناغەی یاسایی بێت و گەڕانەوە مومکین نەبێت، قەرەبوو دوو ئەوەندەی پاداشتەکەیە (مادەی 47). لە هۆکارە قەدەغەکراوەکاندا قەرەبووی دادپەروەرانە لە دوو ئەوەندەی بڕی مادەی 47 کەمتر نییە (مادەی 48). مۆڵەتی بەکارنەهێنراو بە کاش دەدرێت (مادەی 76/چوارەم). لە مردنی کرێکاردا، ئەگەر لایەنی کەم ساڵێک خزمەتی هەبێت، خاوەنکار دوو مانگ مووچەی تەواو دەدات بە خێزانەکەی (مادەی 43/یەکەم/ا). مووچەی کۆتایی لە ڕۆژی دواتری کۆتایی گرێبەستەوە دەدرێت، یان لە ماوەی 7 ڕۆژدا ئەگەر کرێکار کۆتایی بهێنێت (مادەی 60). لە مایەپوچیدا کرێکاران بۆ مووچەی سێ مانگی کۆتایی و پاداشتی کۆتایی خزمەت لە قەرزارە پەسەندکراوەکانن و ئەم پێشینەیە پێش قەرزی دەوڵەتە (مادەی 58). داواکان دوای 3 ساڵ لە بەرواری شایستەبوون نابیسترێن (مادەی 51).
لیژنە و دادگای کار
کرێکار دەتوانێت لە ماوەی 30 ڕۆژدا لە ئاگادارکردنەوە بڕیاری کۆتایی لە لیژنەی کۆتایی خزمەت یان دادگای کار تانە لێ بدات. هەڵبژاردنی یەکێکیان مافی ئەوی تر لەدەست دەدات، و بارگرانیی سەلماندن لەسەر خاوەنکارە (مادەی 46). لە هەر پارێزگایەک دادگای کار هەیە (مادەی 165). کرێکاری داواکار لە تێچووی دادگا بەخشراوە و داواکانی کار بە پەلە دادەنرێن (مادەی 166). تانەی تەمییز لە ماوەی 30 ڕۆژدایە (مادەی 168).
کرێکاری بیانی
بەبێ مۆڵەتی کارکردن کە وەزارەتی کار دەریدەکات نابێت کرێکاری بیانی دابمەزرێت (مادەی 30)، و کرێکار نابێت پێش وەرگرتنی مۆڵەت دەست بە کار بکات (مادەی 31). خاوەنکار کە کرێکارەکەی بە تێچووی خۆی هێناوە بلیتێکی گەڕانەوە دەدات، مەگەر کرێکار بە هۆکارێکی نایاسایی پێش کۆتایی گرێبەست کارەکەی بەجێ هێشتبێت، و تێچووی گەڕاندنەوەی تەرم دەگرێتە ئەستۆ ئەگەر خێزان داوا بکات (مادەی 32). لەدەستدانی کار بە تەنها دۆخێکی نایاسایی دروست ناکات (مادەی 34). بۆ کرێکاری بیانی خاوەنکار، جگە لە پشکی خۆی، ئەو پشکەش دەدات کە دەوڵەت بۆ کرێکاری عێراقی دەیدات (یاسای ژمارە 18ی ساڵی 2023، مادەی 14)، و ڕسومێکی 2,000,000 دینار بۆ هەر کرێکارێکی بیانی کە دێتە عێراق (مادەی 106). یاسای کار خۆی ڕێژەی عێراقی بۆ بیانی دانانێت. ڕێژەکە لە وتاری مۆڵەتی کارکردندا ڕوون کراوەتەوە: 80% عێراقی و 20% بیانی بەپێی بڕیارێکی ئەنجومەنی وەزیران لە ساڵی 2024. هیچ سەقفێکی 50% بۆ کرێکاری بیانی نییە.
دەستەبەری کۆمەڵایەتی
یاسای خانەنشینی و دەستەبەری کۆمەڵایەتیی کرێکاران ژمارە 18ی ساڵی 2023 کەرتەکانی تایبەت و تێکەڵ و هاریکار دەگرێتەوە (مادەی 3). 5% دەبڕدرێت و خاوەنکار 12% دەدات؛ پشکی خاوەنکار بۆ کۆمپانیاکانی قازانج لە فرۆشتنی نەوت و هایدرۆکاربۆن دەبێتە 25% (مادەی 14). خاوەنکار زانیاری و مووچەی کرێکارانی دەستەبەرکراو دەنێرێت (مادەی 22).
جیاکاری و ئازاردان و کاری زۆرەملێ
کەسی خوار 15 ساڵ نادامەزرێت (مادەی 7). جیاکاری قەدەغەیە (مادەی 8) و ئازاری سێکسی لە کاردا قەدەغەیە (مادەی 10). سزا دەتوانێت بەندکردن بێت تا 6 مانگ و/یان غرامە تا یەک ملیۆن دینار (مادەی 11). نەوجەوانان لە کاری مەترسیدار یان شەو یان تێکەڵ نادامەزرێن (مادەی 95).
ئەم لاپەڕەیە زانیاریی یاساییی گشتییە، نەک ڕاوێژ لەسەر بابەتێکی دیاریکراو. سەرچاوەی فەرمی دەقی بڵاوکراوەی وەقایعی عێراقییە. وتارە پەیوەندیدارەکان: پاداشتی کۆتایی خزمەت و مۆڵەتی کارکردنی کرێکاری بیانی.