ئەم لاپەڕەیە ڕەشنووسە بۆ پێداچوونەوەی پارێزەر، و لە نەخشەی ماڵپەڕدا نییە.
دوایین پێداچوونەوە: تشرینی یەکەمی 2026. پێداچوونەوەی یاسایی: عوسمان ئەلجوبووری.
داوا سزاییەکان بە یاسا سەرەکییەکان ڕێک دەخرێن، لە پێشەوە یاسای سزا ژمارە 111ی ساڵی 1969 کە تاوان و سزا دیاری دەکات، و یاسای بنەماکانی دادگایی سزایی ژمارە 23ی ساڵی 1971 کە سکاڵا و لێکۆڵینەوە و دادگایی و تانە ڕێک دەخات. کۆمپانیا ڕاوێژ دەدات و سکاڵاکار و تۆمەتبار لە قۆناغەکانی لێکۆڵینەوە و دادگایی و تانەدا نوێنەرایەتی دەکات.
خزمەتگوزاری
- داڕشتن و بەدواداچوونی سکاڵای سزایی.
- ئامادەبوون لەگەڵ تۆمەتبار لەبەردەم دادوەری لێکۆڵینەوە و دادگا.
- داواکاریی ئازادکردن بە کەفالەت.
- ئاشتەوایی لەو تاوانانەی یاسا ڕێگەی دەدات.
- تانە لە حوکم و بڕیار.
پرسیارەکان
داوای سزایی بە سکاڵایەکی زارەکی یان نووسراو دەست پێ دەکات کە دەدرێتە دادوەری لێکۆڵینەوە، لێکۆڵەر، ئەفسەرێک لە بنکەی پۆلیس، یان ئەندامێکی پۆلیسی دادوەری، لەلایەن زیانلێکەوتوو یان کەسێک کە بە یاسایی لە جیاتی دەکات یان هەر کەسێک کە تاوانەکە دەزانێت (مادەی 1). سکاڵای نووسراو داوای زیانی مەدەنی لەخۆ دەگرێت مەگەر سکاڵاکار پێچەوانەی بڵێت (مادەی 9).
بۆ هەندێک تاوان داوا تەنها بە سکاڵای قوربانی دەست پێ دەکات، لەوانە بوختان و جنێو و ئاشکراکردنی نهێنی و هەڕەشە و لێدان (ئەگەر دژی کەسێک لە خزمەتی گشتی لە کاتی ئەرک یان بەهۆیەوە نەبێت) و زیانگەیاندن بە موڵک بەبێ بارودۆخی توندکەر، جگە لە موڵکی دەوڵەت (مادەی 3). لەم حاڵەتانەدا سکاڵا دوای سێ مانگ لە ڕۆژی زانینی تاوان یان کۆتایی هێزی زۆر وەرناگیرێت (مادەی 6). تاوانەکانی تر ئەم سنوورەیان نییە.
کەس دەستگیر ناکرێت یان دەستبەسەر ناکرێت مەگەر بە فەرمانی دادوەر یان دادگا یان لە حاڵەتێکدا کە یاسا ڕێگەی دەدات (مادەی 92). بۆ تاوانێک کە سزاکەی بەندکردن زیاتر لە سێ ساڵە یان بەندکردنی دیاریکراو یان هەتاهەتاییە، دەستبەسەرکردن بۆ زیاتر لە 15 ڕۆژ لە هەر جارێکدا نادرێت. کۆی ماوە لە چارەکی زۆرترین سزا و لە شەش مانگ زیاتر نییە، مەگەر بە مۆڵەتی دادگای تاوانی گەورە و بۆ ماوەیەک کە لە چارەکی زۆرترین سزا زیاتر نەبێت (مادەی 109).
بۆ تاوانێک کە سزاکەی بەندکردنی سێ ساڵ یان کەمترە یان غرامەیە، دادوەر تۆمەتبار ئازاد دەکات بە پەیمان، لەگەڵ کەفالەت یان بەبێی، مەگەر بزانێت ئازادکردن زیان بە لێکۆڵینەوە دەگەیەنێت یان دەبێتە هۆی هەڵاتن (مادەی 110). بۆ تاوانی قورستر ئازادکردن بە کەفالەت بە بڕیاری دادوەرە (مادەی 109)، جگە لە تاوانی سزای لەسێدانەوە کە دەستبەسەرکردن تێیدا ناچارە. بڕی کەفالەت بەپێی بارودۆخی هەر داوایەک دیاری دەکرێت (مادەی 114).
دادوەر یان لێکۆڵەر دەبێت لە ماوەی 24 کاتژمێردا لە دەرکەوتنی تۆمەتبار پرسیاری لێ بکات، دوای دڵنیابوون لە ناسنامە و ئاگادارکردنەوەی لە تۆمەت (مادەی 123). پێش پرسیار، تۆمەتبار ئاگادار دەکرێتەوە لە مافی بێدەنگی بەبێ ئەوەی لەو بێدەنگییە بەڵگەیەک دژی وەربگیرێت، و لە مافی دانانی پارێزەر؛ ئەگەر نەتوانێت، دادگا پارێزەرێک بەبێ تێچوو دادەنێت (مادەی 123 هەموارکراو). ناتوانرێت ناچار بکرێت وەڵام بداتەوە (مادەی 126)، و نابێت ڕێگەی نایاسایی بۆ دانپێدانان بەکاربهێنرێت (مادەی 127).
ئاشتەوایی لەو داوایانەدا وەردەگیرێت کە دەستپێکردنیان بە سکاڵای قوربانیەوە بەندە (مادەی 194). ئەگەر سزا بەندکردنی ساڵێک یان کەمتر یان غرامە بێت، ئاشتەوایی بەبێ ڕەزامەندیی دادوەر وەردەگیرێت؛ ئەگەر سزا لە ساڵێک زیاتر بێت، ڕەزامەندیی دادوەر یان دادگا پێویستە. ڕەزامەندی بۆ هەڕەشە و لێدان و زیانگەیاندن بە موڵکیش پێویستە تەنانەت ئەگەر سزا لە ساڵێک زیاتر نەبێت (مادەی 195). ئاشتەوایی تا دەرچوونی بڕیار لە هەموو قۆناغەکانی لێکۆڵینەوە و دادگاییدا وەردەگیرێت (مادەی 197) و کاریگەریی بڕیاری بێتاوانیی هەیە (مادەی 198).
بوختان بریتییە لە خستنە پاڵ کەسێکی تر بە ئاشکرا بابەتێکی دیاریکراو کە ئەگەر ڕاست بێت سزا یان سووکایەتیی دەکەوێتە سەر، و سزاکەی بەندکردن و غرامەیە یان یەکێکیان (مادەی 433). جنێو بریتییە لە دەستدرێژی بۆ سەر شەرەفی کەسێکی تر یان شکۆی یان هەستی، بەبێ خستنە پاڵ بابەتێکی دیاریکراو (مادەی 434). بڵاوکردنەوە لە ڕۆژنامە یان چاپ یان میدیای تر بارودۆخێکی توندکەرە.
یاسای سزا هەڕەشە دەگرێتەوە، لەوانە هەڕەشەی خستنە پاڵ یان ئاشکراکردنی شتگەلێک کە شەرەف دەخڕێنن ئەگەر لەگەڵ داواکارییەکدا بێت (مادەکانی 430 تا 432)، و ئەم دەقانە هەڕەشەی ئەلیکترۆنیش دەگرنەوە. پەیام و بەڵگە بپارێزرێت و سکاڵا بدرێتە دادوەری لێکۆڵینەوە یان بنکەی پۆلیس. تا بەرواری پێداچوونەوەی ئەم لاپەڕەیە، یاسایەکی تایبەت بە تاوانی تەکنەلۆژیای زانیاری دەرنەچووە، و پڕۆژەیاسایەک هێشتا لەبەردەم ئەنجومەنی نوێنەرانە.
یاسای لێخۆشبوونی گشتی ژمارە 27ی ساڵی 2016 هەموار کراوە، لەوانە بە یاسای ژمارە 2ی ساڵی 2025 (هەمواری دووەم)، بڵاوکراوە لە وەقایعی عێراقی، ژمارە 4814، بەرواری 17/2/2025. جێبەجێبوونی بە جۆری تاوان و ئیستسناکانیەوە بەندە، بۆیە هەر داوایەک بە جیا دەپشکنرێت.
داواکاری گشتی، تۆمەتبار، سکاڵاکار، داواکاری مەدەنی و لایەنی بەرپرسیارێتیی مەدەنی دەتوانن تانەی تەمییز بدەن لە حوکم و بڕیاری کەتن و تاوان ئەگەر لەسەر پێشێلکردنی یاسا یان هەڵە لە جێبەجێکردن یان لێکدانەوەی بێت، یان هەڵەیەکی جەوهەری لە ڕێکارەکان یان لە هەڵسەنگاندنی بەڵگە یان سزا کە کاریگەریی لەسەر حوکم هەبێت (مادەی 249). عەریزەی تانە لە ماوەی سی ڕۆژدا پێشکەش دەکرێت لە ڕۆژی دواتری خوێندنەوەی حوکم ئەگەر بە ئامادەبوونی لایەنەکان دەرچووبێت، یان لە بەرواری دادنان بە ئامادەبوون بۆ حوکمی غیابی (مادەی 252).