ئەم لاپەڕەیە ڕەشنووسە بۆ پێداچوونەوەی پارێزەر، و لە نەخشەی ماڵپەڕدا نییە.
ئەم وتارە زانیاریی گشتییە، نەک ڕاوێژ. نووسەر: عوسمان ئەلجوبووری، پارێزەری عێراقی و شارەزا لە یاسای کاری عێراق. یاساکە تا تشرینی یەکەمی 2026 و بۆ عێراقی فیدراڵە.
لە 30ی ئازاری 2026 وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی ڕێنمایی ژمارە 1ی ساڵی 2026ی بڵاو کردەوە لەسەر ڕاکێشان و دامەزراندن و مۆڵەتی کارکردنی کرێکاری بیانی (وەقایعی فەرمی ژمارە 4863). ئەم ڕێنماییانە ڕێنمایی ژمارە 18ی ساڵی 1987 جێگە دەگرنەوە. چوارچێوەکە لە یاسای کاری ژمارە 37ی ساڵی 2015 (مادەکانی 30–36) و مەرجەکانی ڕێنمایی نوێدایە.
چوارچێوە
یاسای کار کارکردنی بیانییەکان ڕێک دەخات (مادەی 2). کرێکاری بیانی کەسێکی سروشتییە کە ڕەگەزنامەی عێراقی نییە و لە عێراق وەک کرێکار کار دەکات یان دەیەوێت کار بکات، نەک بۆ حسابی خۆی (مادەی 1/بیست و سێیەم).
- بەبێ مۆڵەت کار نییە. دامەزراوە حکومییەکان و خاوەنکار نابێت کرێکاری بیانی بە هیچ سیفەتێک دابمەزرێنن مەگەر مۆڵەتی وەزارەتی هەبێت (مادەی 30). کرێکار نابێت پێش وەرگرتنی مۆڵەت دەست بە کار بکات (مادەی 31).
- گەڕانەوە: خاوەنکار کە کرێکارەکەی بە تێچووی خۆی ڕاکێشابێت بلیتی گەڕانەوە دەدات، مەگەر کرێکار بە هۆکارێکی نایاسایی پێش کۆتایی گرێبەست کارەکەی بەجێ هێشتبێت. لە مردندا تێچووی ئامادەکردن و گواستنەوەی تەرم دەگرێتە ئەستۆ ئەگەر خێزان داوا بکات (مادەی 32).
- لەدەستدانی کار بە تەنها دۆخێکی نایاسایی دروست ناکات و بە تەنها مۆڵەتی نیشتەجێبوون یان کارکردن ناکێشێتەوە، مەگەر کرێکار یاسای عێراقی شکاندبێت (مادەی 34).
- سزا: پێشێلکردنی بەشی کرێکاری بیانی غرامەیە لە نێوان سێ ئەوەندەی کەمترین مووچەی ڕۆژانە و سێ ئەوەندەی کەمترین مووچەی مانگانە (مادەی 36).
یاسای کار خۆی هیچ ڕێژەیەکی عێراقی بۆ بیانی دانانێت. یاساکە لە کاتی دەرچوونیەوە هەموار نەکراوە. تەنها گۆڕانکاریی کارکردنی بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵ ژمارە 67/فیدراڵ/2021ە لەسەر پێکهاتەی دادگاکانی کار (مادەی 165). پڕۆژەیاسای هەمواری یەکەم یەکەم خوێندنەوەی لە 25ی تەمموزی 2026 هەبوو و تا تشرینی یەکەمی 2026 یاسا نییە.
ڕێنمایی ژمارە 1ی ساڵی 2026
ڕێنماییەکان لە 30ی ئازاری 2026 لە وەقایع ژمارە 4863 بڵاو کرانەوە و لە ڕۆژی بڵاوکردنەوە جێبەجێ دەبن (مادەی 13). ڕێنمایی ژمارە 18ی ساڵی 1987 هەڵدەوەشێننەوە (مادەی 12).
داوا دەدرێتە بەشی کار و ڕاهێنانی پیشەیی. مەرجەکان (مادەی 2) ئەمانەن: هاتنەژوورەوە و نیشتەجێبوونی یاسایی بەپێی یاسای نیشتەجێبوونی بیانییەکان ژمارە 76ی ساڵی 2017؛ پشتڕاستکردنەوە کە پێشێلکاریی ماوە نییە؛ تاقیکردنەوەی بازاڕی کار، واتە هیچ پاڵێوراوێک لە بنکەی داواکاری کار مەرجەکان جێبەجێ ناکات، یان بەشەکانی دامەزراندن لە ماوەی 15 ڕۆژ لە تۆمارکردنی داواکاری خاوەنکارەوە لێبوردن دەردەکەن؛ بەڵگەی پزیشکی؛ بۆ کرێکاری لێهاتوو بڕوانامەی ئەزموون یان دەرچوون؛ سەلماندنی توانای پارەدانی مووچە؛ بۆ کاری ناوماڵ زیاتر لە دوو کرێکاری بیانی لە خێزاندا بەبێ ڕەزامەندی بەشەکە نابێت؛ پەیمان کە پیشە نەگۆڕدرێت؛ و نەگۆڕینی خاوەنکار بەبێ ڕەزامەندی پێویست.
لیژنەکان پڕۆژەیەک دەپشکنن کە سێ کرێکاری بیانی یان زیاتر داوا دەکات (مادەی 3). مۆڵەت بۆ یەک ساڵە و ساڵانە نوێ دەکرێتەوە؛ داوای نوێکردنەوە لە مانگی کۆتایی پێش بەسەرچوون لە ڕێگەی خاوەنکارەوە دەدرێت (مادەی 5). کرێکار نابێت پێش مۆڵەت دەست بە کار بکات (مادەی 4). بۆ کرێکارێک لە دەرەوەی عێراق، خاوەنکار لە ماوەی 30 ڕۆژ لە هاتنی کرێکاردا ئامادە دەبێت بۆ تەواوکردنی مۆڵەت. گرێبەست دەبێت بە عەرەبی و ئینگلیزی بێت، یان بە زمانی دایکی کرێکار (مادەی 9). لە پڕۆژەی تەکنیکی و پسپۆڕدا کرێکاری بیانی پەیمان دەدات یەک یان زیاتر کرێکاری عێراقی ڕابهێنێت. هەڵوەشاندنەوەی مۆڵەت لە مادەی 10دایە، لەوانە زانیاریی هەڵە، مردن، کۆتایی گرێبەست، داخستنی پڕۆژە، ئامادەنەبوون بەبێ هۆکاری یاسایی بۆ 10 ڕۆژی لەسەر یەک یان 30 ڕۆژی پچڕاو، و کارکردن بە پیشەیەکی جیاواز.
ڕێژەی هێزی کار
ڕێژەی کرێکاری بیانی 80% عێراقی و 20% بیانییە.
- بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران لە ساڵی 2024: لایەنی کەم 80% کرێکاری عێراقی. لە ساڵی 2024 ئەنجومەنی وەزیران بڕیاریدا کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکانی گرێبەست لەگەڵ وەزارەتی نەوت دەبێت لایەنی کەم 80% ستافی عێراقی دابمەزرێنن. وەزارەتی کار لە کانوونی یەکەمی 2025 وتی چوار کرێکاری عێراقی بۆ هەر کرێکارێکی بیانی داوا دەکات. لە ئەیلوولی 2026 بەرپرسانی وەزارەت وتیان پڕۆژەکان دەبێت 80% عێراقی و تەنها 20% بیانی دابمەزرێنن. دەقی بڵاوکراوەی بڕیارەکەمان نەبینیوە. پراکتیزانان وەک بڕیاری ژمارە 24832ی ساڵی 2024 ناوی دەبەن. ڕێژەی پلان بۆی دەکرێت زیاتر نییە لە یەک کرێکاری بیانی بۆ هەر چوار کرێکاری عێراقی.
- ڕێسای وەبەرهێنان ژمارە 2ی ساڵی 2009: کرێکاری ناوخۆیی لایەنی کەم 50%. کاتێک مۆڵەتی وەبەرهێنان دەدرێت، دەستەی نیشتمانیی وەبەرهێنان لەبەرچاو دەگرێت کە کرێکاری ناوخۆیی لە 50%ی کۆی هێزی کاری پڕۆژە کەمتر نەبێت (مادەی 30/یەکەم). ئەم ڕێسایە دەمێنێتەوە. ئەمە سەقفێک نییە بۆ کرێکاری بیانی.
- هیچ سەقفێکی 50% بۆ کرێکاری بیانی نییە. نە یاسای کار و نە ئەم دەقانە ڕێژەی دوو لەسەر سێ عێراقی بۆ یەک لەسەر سێ بیانی دانانێن.
- زیادەی 50% بۆ کاری زیادەی ڕۆژ لە مادەی 71ی یاسای کار ڕێسایەکی مووچەیە و وەک خۆی دەمێنێتەوە. سەقفێک نییە بۆ کرێکاری بیانی.
کرێ و دەستەبەری کۆمەڵایەتی
ڕێنماییەکان بڕی کرێی مۆڵەت دیاری ناکەن، بۆیە خاوەنکار لە کاتی داوادا بڕی بەرکار لە بەشەکە پشتڕاست دەکاتەوە. بە جیا، یاسای ژمارە 18ی ساڵی 2023 کرێیەکی کارکردنی 2,000,000 دینار دەخاتە سەر خاوەنکار بۆ هەر کرێکارێکی بیانی کە دێتە عێراق (مادەی 106/یەکەم). خاوەنکار پشکی خۆی دەدات (12% لە مووچە و دەرماڵە، یان 25% بۆ کاری نەوت و هایدرۆکاربۆن). بۆ کرێکاری بیانی هەروەها پشکی 8% دەگرێتە ئەستۆ کە دەوڵەت بۆ کرێکاری عێراقی دەیدات (مادەی 14/دووەم). کرێکاری بیانی لە قەرەبووی بێکاری دەرە (مادەی 68).
هەرێمی کوردستان
هەرێم یاسای کاری ژمارە 71ی ساڵی 1987 جێبەجێ دەکات؛ یاسای فیدراڵی ژمارە 37ی ساڵی 2015 لەوێ وەرنەگیراوە. ڕێنمایی ژمارە 1ی ساڵی 2026 ڕێنمایی فیدراڵییە. مۆڵەت لە هەرێم لەلای وەزارەتی کاری حکومەتی هەرێم دەردەچێت. بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران ژمارە 172ی ساڵی 2022، لایەنی کەم 75%ی هێزی کار دەبێت ناوخۆیی بێت، و زۆرترین ڕێژەی بیانی 25%ە.
ماڵپەڕی کۆمپانیا https://www.al-taswia.com ـە.