ئەم لاپەڕەیە ڕەشنووسە بۆ پێداچوونەوەی پارێزەر، و لە نەخشەی ماڵپەڕدا نییە.
ئەم وتارە زانیاریی گشتییە، نەک ڕاوێژ. نووسەر: عوسمان ئەلجوبووری، پارێزەری عێراقی و شارەزا لە یاسای کاری عێراق. یاساکە تا تشرینی یەکەمی 2026 و بۆ عێراقی فیدراڵە، لەوانە بەغدا و بەسرە.
یاسای کاری ژمارە 37ی ساڵی 2015 لە وەقایعی فەرمی ژمارە 4386 لە 9ی تشرینی دووەمی 2015 بڵاو کرایەوە و دوای 90 ڕۆژ لە بڵاوکردنەوە هاتە جێبەجێکردن (مادەی 174). کارکردنی کەرتی تایبەت لە عێراقی فیدراڵ ڕێک دەخات و هەموو کرێکاران دەگرێتەوە، لەوانە کرێکاری بیانی (مادەکانی 2 و 3). فەرمانبەرانی گشتی و هێزە چەکدارەکان و پۆلیس و ئاسایشی ناوخۆ ناگرێتەوە (مادەی 3/دووەم). مافەکان کەمترینن، و هەر دەستبەرداربوونێک لە مافێکی یاسایی پووچەڵە (مادەی 14). کاتێک کرێکار کۆتاییەکە تانە لێ دەدات بارگرانیی سەلماندن لەسەر خاوەنکارە (مادەی 46/سێیەم).
هەرێمی کوردستان یاسای ژمارە 71ی ساڵی 1987 جێبەجێ دەکات. یاسای فیدراڵی ژمارە 37ی ساڵی 2015 لەوێ وەرنەگیراوە. یاساکە لە کاتی دەرچوونیەوە هەموار نەکراوە. پڕۆژەیاسای هەمواری یەکەم یەکەم خوێندنەوەی لە 25ی تەمموزی 2026 هەبوو و هێشتا یاسا نییە.
پاداشتی مادەی 45
کرێکارێک کە خزمەتی کۆتایی هاتووە پاداشتێکی هەیە یەکسان بە مووچەی دوو هەفتە بۆ هەر ساڵێکی خزمەت لەگەڵ خاوەنکار (مادەی 45).
پاداشتەکە لە هەموو حاڵەتێکدا دەدرێت کە خزمەت کۆتایی دێت، هەر هۆکارێک بێت: کۆتایی گرێبەستی ماوەدیاریکراو، ڕێککەوتنی نووسراوی دوولایەنە، نەخۆشی درێژ یان پەککەوتن، کەمکردنەوە بە ڕەزامەندیی وەزیر، لەکارلادان، یان دەستلەکارکێشانەوە (مادەی 43/یەکەم/ح). هیچ ئیستسنایەک لە مادەی 45 نییە.
خانەنشینی: ئەگەر خاوەنکار گرێبەست کۆتایی بهێنێت چونکە کرێکار گەیشتووەتە تەمەنی خانەنشینی، مادەی 43/دووەم/ج دەڵێت کرێکار پاداشتەکە بەپێی یاسای خانەنشینی و دەستەبەری کۆمەڵایەتی وەردەگرێت. ئەمە ئاماژەیە بۆ ڕژێمی دەستەبەر، نەک لابردنی پاداشت لە حاڵەتەکانی تر.
کام مووچە؟ یاساکە «مووچە» بە فراوانی پێناسە دەکات: هەر شتێک کە بە کاش یان بە شت بۆ کرێکار دەبێت، لەگەڵ هەموو دەرماڵە و مووچەی کاری زیادە (مادەی 1/چواردەیەم). مادەی 45 ناڵێت کام مووچە بەکاردێت، بۆ نموونە دوایین مووچە یان تێکڕا. خاوەنکار دەبێت تۆماری مووچەی ڕوون بهێڵێتەوە (مادەی 61) و لە هەر پارەدانێکدا بەیاننامەیەکی نووسراو بدات (مادەی 59).
پارەدانی تر
1. ئاگاداری یان مووچە لە جیاتی. ئەگەر خاوەنکار بە یەکێک لە هۆکارەکانی مادەی 43/دووەم کۆتایی بهێنێت، دەبێت لایەنی کەم 30 ڕۆژ ئاگاداریی نووسراو بدات یان قەرەبوو لە جیاتی بدات (مادەی 44). لە تاقیکردنەوەدا ماوەکە حەوت ڕۆژە (مادەی 37/سێیەم). 2. مۆڵەتی ساڵانەی بەکارنەهێنراو بە کاش، بەپێی دوایین مووچەی وەرگیراو (مادەی 76/چوارەم). 3. مووچەی کۆتایی لە ڕۆژی دواتری کۆتایی گرێبەستەوە. ئەگەر کرێکار کۆتایی بهێنێت، لە ماوەی حەوت ڕۆژدا لە بەجێهێشتنی کار دەدرێت (مادەی 60). 4. مردنی کرێکار: خاوەنکار دوو مانگ مووچەی تەواو دەداتە خێزان ئەگەر کرێکار لایەنی کەم ساڵێک خزمەتی هەبێت (مادەی 43/یەکەم/ا). 5. کرێکاری بیانی: خاوەنکار کە کرێکارەکەی بە تێچووی خۆی ڕاکێشابێت بلیتی گەڕانەوە دەدات، مەگەر کرێکار بە هۆکارێکی نایاسایی پێش کۆتایی کارەکەی وەستاندبێت. لە مردندا تێچووی ئامادەکردن و گواستنەوەی تەرم دەگرێتە ئەستۆ ئەگەر خێزان داوا بکات (مادەی 32).
کۆتایی نایاسایی
ئەگەر لیژنە یان دادگای کار بزانێت لەکارلادان لەسەر هۆکارێکی مادەی 43 نەبووە، گەڕاندنەوە لەگەڵ مووچەی تەواو بۆ ماوەی دەرەوەی کار فەرمان دەدات (مادەی 47/یەکەم). ئەگەر گەڕاندنەوە مومکین نەبێت، کرێکار قەرەبوویەک وەردەگرێت یەکسان بە دوو ئەوەندەی پاداشتی مادەی 45 (مادەی 47/دووەم). کۆتایی بە هۆکارێکی قەدەغەکراو پووچەڵە، لەوانە چالاکیی سەندیکا، سکاڵا، مۆڵەتی یاسایی، جیاکاری، و ئامادەنەبوونی کاتی بەهۆی نەخۆشی یان ڕووداوی بەڵگەدار. ئەگەر گەڕاندنەوە داوا نەکرێت یان پراکتیکی نەبێت، قەرەبوو لە دوو ئەوەندەی بڕی مادەی 47/دووەم کەمتر نییە (مادەی 48). کرێکارێک کە بەبێ ئاگاداری دەڕوات چونکە خاوەنکار پابەندییەکانی شکاندووە، یان تاوانێکی دژ بە کرێکار یان خێزانەکەی کردووە، یان مەترسییەکی جدی سەلامەتی پشتگوێ خستووە، دەتوانێت هەمان قەرەبوو داوا بکات (مادەی 49).
پێشینە و کات
لە مایەپوچیدا کرێکاران بۆ مووچەی سێ مانگی کۆتایی و پاداشتی کۆتایی خزمەت دەرەپارەی پەسەندن و ئەم پێشینەیە پێش قەرزی دەوڵەتە (مادەی 58). داواکان دوای سێ ساڵ لە بەرواری شایستەبوون نابیسترێن (مادەی 51). تانەی خودی بڕیاری کۆتایی دەبێت لە ماوەی 30 ڕۆژدا لە ئاگادارکردنەوە بدرێت (مادەی 46).
دەستەبەری کۆمەڵایەتی
پاداشتی مادەی 45 کە خاوەنکار دەیدات جیاوازە لە سوودەکانی سندوقی خانەنشینی و دەستەبەری کۆمەڵایەتی بەپێی یاسای ژمارە 18ی ساڵی 2023. بەپێی ئەو یاسایە کرێکاری دەستەبەرکراو لەوانەیە مووچەی خانەنشینی بگرێت. مادەی 29 تێکەڵەی تەمەن و خزمەتی دەستەبەرکراو دادەنێت، بۆ نموونە تەمەنی 63 بۆ پیاو یان 58 بۆ ژن، هەر یەکە بە لایەنی کەم 15 ساڵ خزمەت. کرێکارێکی دەستەبەرکراو کە مەرجی خانەنشینی جێبەجێ ناکات لەوانەیە لە حاڵەتی دیاریکراودا پاداشتێکی یەکجارەوە وەربگرێت، لەوانە گەیشتن بە تەمەنی 55 یان بەجێهێشتنی عێراق بە یەکجاری (مادەی 46). بەشەکە ئەم بڕانە لە ماوەی 30 ڕۆژدا لە داوایەکی تەواو دەدات (مادەی 47). هەر ماوەیەک کە بەشداری بۆی نەدراوبێت وەک خزمەتی دەستەبەرکراو ناهێژمێرێت، مەگەر لە برین و مردندا، و کرێکار دەتوانێت خاوەنکار بداتە دادگا بۆ پارەدان (مادەی 32).
لیستی پشکنین
- پێش هەر هاوکێشەیەک دڵنیا بەرەوە شوێنی کار لە عێراقی فیدراڵە یان هەرێمی کوردستان.
- پاداشتەکە لە هەر حاڵەتێکدا دەدرێت کە خزمەت کۆتایی دێت، لەوانە دەستلەکارکێشانەوە، و مادەی 45 ئیستسنای نییە.
- پاداشت و مووچەی ئاگاداری و قەرەبووی مۆڵەت و مووچەی ماوە بە جیا هەژمار بکە.
- گرێبەست و ڕێسا ناوخۆییەکان و هەر ڕێککەوتنێکی کۆ بپشکنە بۆ مەرجی باشتر (مادەی 14).
- تۆماری دەستەبەر و بەشدارییەکان بۆ هەموو ماوەکە نوێ بن.
- بۆ ستافی بیانی تێچووی بلیتی گەڕانەوە لە مادەی 32 دابنێ.
- پشت بە دەستبەرداربوونێکی گشتی مەبەستە بۆ بەخشینی مافە یاساییەکان. دەستبەرداربوون لە مافەکانی یاسا پووچەڵە (مادەی 14).
ماڵپەڕەکە https://www.al-taswia.com ـە. زیادەی 50% بۆ کاری زیادەی ڕۆژ ڕێسایەکی مووچەیە لە مادەی 71 و لەم وتارەدا نەگۆڕاوە. ڕێژەی کرێکاری بیانی، کە بابەتی ئەم وتارە نییە، 80% عێراقی و 20% بیانییە بەپێی بڕیارێکی ئەنجومەنی وەزیران لە ساڵی 2024، و هیچ سەقفێکی 50% بۆ کرێکاری بیانی نییە. ڕێسای ئەوەی کرێکاری ناوخۆیی لە 50% کەمتر نەبێت لە مادەی 30ی ڕێسای وەبەرهێنان ژمارە 2ی ساڵی 2009 وەک خۆی دەمێنێتەوە.